Góc nhìn

“Đường lên đỉnh Olympia” và quan niệm “chảy máu chất xám”

Là sân chơi trí tuệ thu hút học sinh cấp THPT, chương trình “Đường lên đỉnh Olympia”, do Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Đài Truyền hình Việt Nam tổ chức, suốt nhiều năm qua chưa bao giờ hết “nóng”. Chương trình thu hút các em học sinh hẳn không phải do phần thưởng cho người giành giải nhất cuộc thi chung kết năm , tương đương suất học bổng tại Australia, cũng như các phần thưởng ở các cuộc thi tuần, thi tháng, thi quý, mà là hàm lượng kiến thức của chương trình thể hiện thông qua những câu hỏi hóc búa, những câu trả lời thông minh, nhanh nhạy của thí sinh, những khoảnh khắc ấn tượng, sự cổ vũ của học sinh và đông đảo khán giả..

Trong hình ảnh có thể có: 6 người, mọi người đang đứng và mọi người trên sân khấu

Gần 20 năm qua, mỗi khi chương trình Đường lên đỉnh Olympia xướng tên người thắng cuộc, người ta lại phàn nàn về chuyện “Việt Nam tìm kiếm nhân tài cho Úc”. Cũng như sáng nay tôi thấy có một cái post trên FB, đại khái là “Đường lên đỉnh Olympia có 19 quán quân. Tất cả đều du học Australia. 17 người ở lại làm việc rồi nhập tịch, 2 người trở về. Sau vài năm thì 1 người định cư Canada và 1 người quay lại Australia. Hiện tại thì không có ai đang ở Việt Nam”. Chỉ một cái status ngắn vậy thôi , vậy mà theo sau là hoàng loạt các commnets, nào là “ Chảy máu chất xám là đây”, “ Hãy đổi lại là đường lên đỉnh Australia”, hay “ Chương trình này đã đã đổi tên thành tìm kiếm nhân tài cho đất Úc từ lâu rồi “

Chảy máu chất xám ( tiếng Anh là Brain drain), là khái niệm ám chỉ sự di cư của lực lượng lao động được đào tạo, có trình độ chuyên môn cao từ một nước này sang một nước khác, thường là từ các nước nghèo sang các nước giàu, hay từ các nước lạc hậu sang các nước văn minh. Cũng cần phải phân biệt các loại chất xám chứ chớ nên ‘vơ đũa cả nắm’ trong thời đại ‘loạn chất xám’ này. Nhiều người quan niệm rằng, chỉ cần đi học ở nước ngoài cũng có thể coi là ‘chất xám’. Nhưng bây giờ chỉ nên gọi là ‘du ngoại’ chứ chớ nên gọi là ‘du học’ vì thiếu gì những nhà giàu lắm tiền ‘tống cổ’ con ra nước ngoài để đỡ bị tiếng ở nhà, lại vừa có tấm bằng danh giá (dù tấm bằng này có khi là bằng giả, bằng mua hoặc bằng do học thuê). Còn các ‘chất xám’ cậu ấm cô chiêu này làm gì ở trời Tây thì chỉ có trời mới biết. Trong khi đó, có rất nhiều người Việt Nam dù chỉ học hành trong nước nhưng vẫn rất giỏi . Vậy nên nhắc đến ‘chất xám’ bây giờ cũng cần cảnh giác và cũng nên ‘đãi cát tìm vàng’.

Nhắc đến nạn ‘chảy máu chất xám’ (loại chất xám thực sự), có một điều tôi nghĩ là luôn đúng với ‘chất xám’ ở bất cứ nơi đâu trên thế giới, nó chỉ chảy về nơi mà nó nhận được sự trân trọng, nâng niu với những điều kiện tốt nhất để có thể phát triển. Vậy nên chúng ta cần phải tự hỏi, những người có điều kiện đi tu nghiệp ở nước ngoài với những kiến thức tiên tiến tích cóp được trong nhiều năm, khi quay trở về Việt Nam, chất xám của họ có thực sự được coi là chất xám hay không?

Tôi biết không ít người sau hàng chục năm học tập nghiên cứu ở nước ngoài và khi trở về nước, đem những kiến thức mình thu thập được mong sao đóng góp phần vào sự phát triển của nước nhà nhưng đã gặp phải biết bao cái lắc đầu, phẩy tay, liếc xéo hoặc hứa hẹn suông rồi bỏ đấy. Lý do cũng đơn giản, quanh đi quẩn lại chỉ có: Không hợp với hoàn cảnh trong nước, sẽ nghiên cứu, chưa được thẩm định, v.v…Thế là, trong mười người, anh là thằng đúng, chín kẻ còn lại sai thì anh vẫn cứ là thằng sai. Ban đầu ai cũng sôi sục để cống hiến những điều mới, nhưng rồi phần lớn phát hiện ra, làn gió mới quá nhẹ để có thể thổi bay lớp bụi cũ đã phủ hàng chục năm. Và họ âm thầm bỏ cuộc. Trường hợp này, có thể gọi là ‘Vỡ mộng chất xám’.

Còn những nơi chấp nhận các kiến thức ‘chưa phù hợp với hoàn cảnh trong nước’ thì chế độ đãi ngộ lại quá kém. Mỗi một năm học tại Mỹ hoặc Anh, Úc tốn kém đến hàng chục nghìn USD nhưng lương lại chỉ có 1,2 hoặc nhiều nhất là 3 triệu ở các cơ quan nhà nước thì làm sao mà ‘chất xám’ có thể yên tâm làm việc? Đấy là chưa kể đến môi trường làm việc không chuyên nghiệp, cạnh tranh không lành mạnh và chế độ ưu đãi tính theo năm chứ không tính theo tài năng.Thế là ‘chất xám’ lại đánh bài ‘chuồn’ sang những công ty, tập đoàn lớn của nước ngoài với mức lương hậu hĩ, chế độ trọng dụng tốt, môi trường làm việc lành mạnh.

Với những người bạn tôi đi học về Nghệ thuật ở nước ngoài, phần lớn họ rất ngại khi nghĩ đến chuyện quay về nước. Học Âm nhạc cổ điển rồi về Việt Nam thì không biết chơi nhạc cho ai nghe, ai thưởng thức? Làm thế nào mà sống nổi với chỉ cây đàn piano, violon, v.v…? Học Nghệ thuật đương đại thì về Việt Nam thế nào cũng bị nói là ‘điên’, ‘vớ vẩn’, ‘phản nghệ thuật’. Rồi có lần tôi trò chuyện với một em sinh viên học ngành Báo chí ( Journalism) ở Úc, em ấy nói không biết về Việt Nam sẽ phải quen với kiểu ‘tự do ngôn luận bịt miệng’ như thế nào?

Thực ra, cái tôi muốn nói là, hiện nay trong thời đại toàn cầu hoá và thế giới phẳng, việc “chảy máu chất xám” có phải là một mất mát? Những sinh viên học hành và được chấp nhận cho ở lại nước ngoài có những tác động tích cực đến cả nước xuất phát và nước sở tại, và cả cá nhân sinh viên. Một khi thành danh ở nước ngoài, họ có thể giúp cho quê hương mình không chỉ về chuyên môn khoa học mà còn về kinh tế. Nhiều nghiên cứu trong quá khứ đã chỉ ra sự thật đó. Do đó, nói là ‘chảy máu chất xám’, nhưng trong thực tế thì ‘đôi bên cùng có lợi”.

Việt nam cũng cần phải thay đổi cái nhìn về “xây dựng đất nước”. Đã qua lâu rồi cái thời cứ phải ở nhà đắp đê, trồng lúa mới là xây dựng đất nước. Giới hạn khả năng di chuyển của bất cứ ai trong thời đại toàn cầu hoá hiện nay không chỉ khó, mà còn là mang tính độc đoán. Thay vì bắt người tài ở nhà, hãy tạo điều kiện để họ ở đâu cũng có thể phát huy hết tiềm năng mà không phải mặc cảm tội lỗi.

Theo thống kê của Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO), cơ hội nhận được bằng phát minh của các nhà sáng chế đến từ những nước kém phát triển trở nên rộng mở hơn khi họ học tập và làm việc trong môi trường quốc tế. Giai đoạn 2007-2012, 86% số lượng bằng sáng chế độc quyền đứng tên người Việt được đăng ký khi họ đang làm việc tại nước ngoài. Một phân tích của Đại học Harvard chỉ ra: Đặt trường hợp nhóm người này quyết định “chôn chân” ở quê nhà, các cống hiến của họ cũng khó lòng phát huy hết hiệu quả, trong môi trường làm việc ít nhiều làm thui chột “chất xám”.

Chúng ta mong muốn thấy Đoàn Văn Hậu khoác áo một đội bóng ở Hà Lan, vậy tại sao không tự hào nếu có người Việt thành công ở xứ người trong các lĩnh vực khác? Những ngôi sao sáng từ khoa học đến nghệ thuật của Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới phần lớn thành danh ở nước ngoài: Giáo sư toán học Ngô Bảo Châu, Nghệ sĩ piano Đặng Thái Sơn, hay Giáo sư vật lý Đàm Thanh Sơn.

Thêm vào đó, những nhà khoa học, nghệ sĩ gốc Việt có tên tuổi định cư ở nước ngoài có thể coi như những ngọn hải đăng, dẫn dắt các thế hệ người trẻ bước ra thế giới. Nhiều quốc gia thậm chí còn khuyến khích chính sách này, để tạo ra một mạng lưới học giả – chuyên gia rải rác ở khắp nơi trên toàn cầu. Tôi nghĩ “những bể bơi” cho nhân tài không hề hữu hạn. Có mọi lý do để tin rằng, cơ hội luôn rộng mở cho mọi sinh viên được giáo dục, dù ở nước ngoài hay trong nước và sẽ khuyến khích nhiều người ở những thế hệ tiếp sau tiếp tục theo đuổi bằng cấp và phát triển các kỹ năng để có được thành công.

Nếu thực sự muốn trở thành nơi thu hút người tài – bất kể là người Việt hay nước ngoài – thì chính thị trường trong nước phải trở thành điểm đến lý tưởng cho họ. Hiện tại, Hàn Quốc, Ấn Độ, Singapore và ngay cả Trung Quốc cũng có những chính sách đãi ngộ nhân tài. Chính sách đãi ngộ cho phép Trung Quốc trả lương nhân tài được đào tạo ở nước ngoài gấp mấy lần người học trong nước cho cùng một vị trí, bên cạnh hỗ trợ tài chính cho gia đình và tham vọng khởi nghiệp. Trong khi đó, Singapore thậm chí còn tuyển dụng người nước ngoài làm những công việc chuyên môn cho bộ máy nhà nước.

Đi hay ở là vấn đề vật lý, còn đóng góp hay không là chuyện của tâm lý. Bàn chân có thể níu giữ, còn tấm lòng thì không. Nếu muốn thì ở đâu người ta cũng có thể đóng góp cho quê hương; còn nếu không, thì dù sống ngay giữa thủ đô Hà Nội cũng không có ý nghĩa. Ra đi hay ở lại, tôi nghĩ, nếu là lựa chọn của cá nhân, là điều cần được tôn trọng.

Tiếng Việt có một câu rất hay “ Đất có lành chim mới đậu”, bởi vậy nên tất cả những gì ‘chất xám’ đòi hỏi chỉ là một mảnh đất lành để có thể chảy ngược về nơi mình đã ra đi. ‘Chất xám’ cũng giống như một cái cây, được bón phân, tưới nước rồi nhưng phải có môi trường tốt để phát triển.

Quỳnh Lê.